Αοιδή, η Μούσα του Τραγουδιού.

 

Οι Μούσες, θήλειες οντότητες που έφεραν την ευεργεσία του πολιτισμού στους ανθρώπους κατά την αρχαιότητα, προστάτευαν και ενέπνεαν τις Τέχνες, τις Επιστήμες και τα Γράμματα και  ήταν στενά συνδεδεμένες με την έννοια του Φωτός- και άρα της γνώσης και της θεραπείας - ως αδελφές του Απόλλωνα. Αν και γνωρίζουμε τις 9 Μούσες κυρίως, στην πραγματικότητα υπήρξαν πρώτα οι 4 αρχέγονες Μούσες. Μεταξύ αυτών των θείων μορφών ξεχωρίζει η Μούσα Αοιδή, η Μούσα του Τραγουδιού. Το όνομά της, Αοιδή, προέρχεται από το αρχαίο ρήμα "ἄειδω" ή "ἄδω", που σημαίνει "τραγουδώ" ή "υμνώ". Η λέξη παραμένει ζωντανή στη γλώσσα μας σε όρους όπως "αοιδός", "ωδείο" και "ωδή".

Η Αοιδή είναι μία από τις τέσσερις αρχέγονες Μούσες, κόρες του Ουρανού και της Γαίας, σύμφωνα με τον ποιητή Άρατο ("Φαινόμενα"). Οι υπόλοιπες τρεις μαζί της είναι η Μελέτη, η Μνημοσύνη και η Αρχή, ενώ ο Κικέρων αναφέρει και την Μούσα Θελξινόη στο έργο του De Natura Deorum (3.21). Αυτές οι θεότητες συνδέονταν με την μουσική, την ποίηση, τη φιλοσοφία και τη γνώση, τόσο την εξωτερική που βελτίωνε την ανθρώπινη ζωή και έφερνε χαρά και ψυχική ανάταση όσο και την εσωτερική που οδηγούσε σε ηθική και πνευματική βελτίωση. Άλλωστε στην αρχαιότητα ο όρος  Μουσική αναφερόταν στην Παιδεία και την Φιλοσοφία. Η στενή σχέση της με τις άλλες Μούσες, ιδιαίτερα τη Μνημοσύνη, αναδεικνύει τον ρόλο της μουσικής στη διατήρηση και ανακάλυψη της μνήμης και της ιστορίας.

Η Μελέτη δεν αφορά απλώς τη συσσώρευση γνώσης, αλλά την καλλιέργεια του χαρακτήρα και την επίτευξη της αρετής, μέσα από την πνευματική άσκηση. Η Μνημοσύνη, μετέπειτα μητέρα των 9 Μουσών από τον Δία διαφυλάττει την ιστορία και τις παραδόσεις, αλλά φέρνει και την μνήμη του Αγαθού ποιυ ο άνθρωπος έχει λησμονήσει στην γήινη ζωή του. Η Αρχή συμβολίζει την απαρχή της δημιουργίας και την ενθάρρυνση για πρωτοπορία και καινούρια  δημιουργία, αλλά υπογραμμίζει και την αρχέγονη φύση των πραγμάτων. 

Η Μούσα Αοιδή

Η Αοιδή, λοιπόν, δίδει την ηδυπάθεια της μουσικής, εμπνέοντας μελωδίες και ερμηνείες που εκφράζουν την ψυχή και οδηγούν το πνεύμα σε ανώτερες σφαίρες. Στην Ποιητική  αυτές οι τρεις δυνάμεις συνδυάζονται απαραίτητα μαζί και δεν μπορεί να υπάρξει η μία χωρίς την άλλη για να δημιουργήσουν έργα, συμβολίζοντας στην πραγματικότητα με την επίκλησή τους διάχυτες πνευματικές ενέργειες που έχει ανάγκη ο άνθρωπος για να εκφραστεί και να εκφράσει κάτι πολύ πιο εκλεπτυσμένο από την καθημερινότητα της ανθρώπινης ζωής. Λέγεται οτι την γέννηση των 9 Μουσών αποφάσισε ο Δίας, όταν οι υπολοιποι θεοί του επέστησαν την προσοχή ότι κάτι λείπει σημαντικό από την δημιουργία του κόσμου και απ'τον Όλυμπο. Όλες μαζί ενσάρκωναν τις πνευματικές δυνάμεις που καθοδηγούν την ποιητική και μουσική τέχνη.

Στην αρχαιότητα, η λατρεία των Μουσών ανθούσε. Χαρακτηριστικοί τόποι ήταν ο Ελικώνας, οι Θεσπιές, το Μαντείο των Δελφών και η Σικυώνα. Γενικότερα, όμως, πρόκειται για έναν πολιτισμό που η μουσική, οι τέχνες και τα γράμματα κατείχαν κυρίαρχη θέση σε όλες τις εκφάνσεις της ζωής, στον ψυχισμό, στην σκέψη και στην θρησκευτική και τελετουργική αντίληψη και πράξη. Άλλωστε εκείνη την εποχή η τέχνη και η θρησκεία ήταν βαθιά συνενωμένες. Στην Βοιωτία, τρεις γλύπτες – ο Κράναχος, ο Αγέλας και ο Αριστοκλής – φιλοτέχνησαν γλυπτά που απεικόνιζαν τη Μελέτη με λύρα και την Μνήμη με την Σοφία, την Αρετή και την Πίστη. Ο Ησίοδος στη "Θεογονία" του (στ. 915-20) και ο Παυσανίας στους "Ελλάδος Περιήγησις" περιγράφουν τη Μούσα Αοιδή ως την προσωποποίηση της γοητείας της μουσικής. Ο ρόλος της ήταν να φέρνει μελωδικότητα και χάρη, καθοδηγώντας τους τραγουδιστές - αοιδούς με τη μαγευτική της φωνή.

 Η σύνδεση της Αοιδής με τον λόγο και το τραγούδι έχει ιδιαίτερη σημασία σε ό,τι αφορά τη σχέση ανάμεσα στη μουσικότητα και τον λόγο στην αρχαία Ελλάδα, αφού η μουσική και ο λόγος δεν ήταν δύο διαχωρισμένες τέχνες. Ήταν άρρηκτα συνδεδεμένα, και η ποίηση εκτελούταν  με μουσική και ρυθμό, με την συνοδεία μουσικών οργάνων και έντονο το στοιχείο του τραγουδιού. Η Αοιδή, ως Μούσα του τραγουδιού, ήταν η θεότητα που ενέπνεε αυτή την ένωση του λόγου με τη μουσική, την εκφορά και έκφρασή του.

Στην αρχαία ελληνική σκέψη, η μουσική και το τραγούδι θεωρούνταν εκφράσεις της θεϊκής επιρροής, και αυτό αποδίδεται στην Αοιδή, καθώς η μουσική θεωρούνταν θείο δώρο. Ο λόγος, ως εκφορά της σκέψης και της έκφρασης της ανθρώπινης ψυχής, συνδεόταν με τον θεϊκό κόσμο μέσω της μουσικής, η οποία λειτουργούσε ως μέσο επικοινωνίας με τους θεούς.  Έτσι, η Αοιδή, ως  Μούσα που σχετίζεται με το τραγούδι, αναλαμβάνει ρόλο ενδιάμεσου όργανου μεταξύ του θείου και του ανθρώπινου κόσμου. Η ύπαρξη της υμνολογίας σε όλους τους πολιτισμούς το επιβεβαιώνει.

Η ίδια η γλώσσα της Αοιδής μοιάζει να γεννιέται μέσα από τις πρώτες ανάσες του κόσμου, εκεί όπου το τραγούδι δεν ήταν απλώς έκφραση της ψυχής, αλλά μια καθαρτική τελετουργία. Οι πρώτες λέξεις της ανθρωπότητας ήταν τραγούδι, κι όταν ο άνθρωπος εκφράστηκε για πρώτη φορά, δεν μίλησε με λόγια, αλλά τραγούδησε. Ο λόγος ήταν για τους αρχαίους Έλληνες θεϊκό δώρο και η πρώτη ποίηση, τα επικά έπη και οι τραγωδίες, αποτελούσαν την πιο ιερή τέχνη.  Άλλωστε ο ρόλος του Ομήρου όχι μόνο ως ποιητή αλλά και ως θεολόγου έχει όχι μόνο προταθεί αλλά και ερευνηθεί και επιβεβαιωθεί σε μεγάλα πανεπιστήμια της Αμερικής και της Βρετανίας.

Η Αοιδή στην λαϊκή παράδοση

 Η Αοιδή και η σύνδεσή της με το τραγούδι και την ποίηση συνεχίζουν να αντηχούν στις παραδοσιακές ελληνικές μουσικές διαλέκτους, όπως η Κρητική και η Κυπριακή. Αυτές οι περιοχές διατήρησαν παραδοσιακές μορφές τραγουδιών και ποιημάτων που περιλαμβάνουν έντονη μουσικότητα και ποιητικότητα, διατηρώντας την αρχαία συνάφεια μεταξύ του λόγου και της μουσικής. Στην Κρήτη, για παράδειγμα, τα τραγούδια  είναι γεμάτα από  ποίηση και μουσική, που αποδίδεται στην Αοιδή, ενώ η κυπριακή μουσική διατηρεί πολλά παραδοσιακά αρχαιοελληνικά στοιχεία μελωδιών και στιχουργικής. Οι ίδιες οι γλωσσικές διάλεκτοι στους τόπους αυτούς έχουν καθαρά μουσική υφή και μια εμφανέστατη ποιητικότητα στην εκφορά και στο άκουσμά τους.

Η ίδια η  αρχαία ελληνική γλώσσα, όπως εκφερόταν στην καθημερινότητα είχε έντονα μουσικό και ρυθμικό χαρακτήρα, και ο λόγος και το τραγούδι ήταν βαθιά συνδεδεμένα. Συχνά, δε, δεν υπήρχε σαφής διάκριση ανάμεσα στη ρητορική και τη μουσική. Η ποίηση είχε έντονη μουσικότητα, κυρίως στο μουσικό δράμα ενώ η σημασία του λόγου ήταν τέτοια που δεν δινόταν ιδιαίτερη αξία στα μουσικά κομμάτια δίχως να υπάρχει συνοδεία από κείμενο, ποίηση κλπ, δηλαδή λόγο.

Ο λόγος των τραγωδιών, για παράδειγμα, απαγγελόμενος από τον χορό και τους ηθοποιούς, ήταν άρρηκτα  συνδεδεμένος με το θείο και το ιερό, αρχικά θεωρούμενος τελετουργικός. Οι χοροί των τραγωδιών και των σατυρικών δράματων συνδέονταν με τελετουργίες που αποσκοπούσαν στη λατρεία των θεών, προέρχονταν από την  Διονυσιακή λατρεία, όπου τόσο η μουσική, το τραγούδι αλλά και η χαρά αποτελούσαν θρησκευτικό στοιχείο και συγχωνεύονταν σε μια ενιαία εκφραστική μορφή. Εξ ου και η ύπαρξη συνοδών θεοτήτων όπως η Ευφροσύνη, η Χάρις κλπ. αλλά και Μουσών, όπως η Θάλεια, κλπ. 

Η Κύπρος και η Κρήτη, τόποι προικισμένοι με μια σπάνια κουλτούρα, ως περιοχές με ισχυρές παραδόσεις, διατήρησαν αυτόν τον μουσικό και ρυθμικό χαρακτήρα στον λόγο τους, και μπορούμε να δούμε τις "τραγουδιστικές" διαλέκτους τους ως αποτυπώματα αλλά και υπολλείμματα αυτής της αρχαίας μουσικότητας. 

Επιπλέον, η διατήρηση αυτών των χαρακτηριστικών στις σύγχρονες παραδόσεις τραγουδιού, όπως το κρητικό τραγούδι ή το κυπριακό δημοτικό τραγούδι, συνδέεται με τη συνέχιση αυτής της παραδοσιακής μουσικής γλώσσας και με τον τρόπο που ο λόγος παραμένει σε στενή σχέση με τον ήχο και τη μουσικότητα.

Η Αοιδή συμβολίζει την αρμονία και την ενότητα μέσω της μουσικής. Αντιπροσωπεύει την πνευματική και μεταμορφωτική φύση της τέχνης που ενώνει θνητούς και αθάνατους. Η λέξη "Αοιδή" επηρέασε ακόμα και άλλες γλώσσες, όπως η αγγλική με τις λέξεις "ode", "auditory" και "audio", διατηρώντας ζωντανή τη σημασία του ήχου. 

Η Αοιδή και ο Κόσμος

Ο ουρανός την νύχτα ανέκαθεν ενέπνεε την αίσθηση του θαυμασμού και ήταν έμπνευση για την ανθρωπότητα, με τους πλανήτες και τα ουράνια σώματα να διασταυρώνονται συχνά με μύθους. Έτσι η Αοιδή χάρισε το όνομά της στον αστεροειδή που ανακαλύφθηκε το 1985 και κινείται σε τροχιά ανάμεσα στον Άρη και στον Δία. Ο αστεροειδής αυτός θεωρείται ότι εκπέμπει ένα πάμφωτο μονοπάτι κοσμικής σκόνης που λάμπει στον νυχτερινό ουρανό. 

Όλο αυτό μας θυμίζει την κοσμική διάσταση της μουσικής και την ταυτοσημότητα κραδασμού, ήχου και λόγου. Σύμφωνα με τη θεωρία της "Αρμονίας των Σφαιρών" της Πυθαγόρειας σχολής, η μουσική αντικατοπτρίζει την τάξη και την ομορφιά του σύμπαντος, συνδέοντας την ψυχή με τα ουράνια σώματα. Υπογραμμίζει την επήρρεια της μυθολογίας που χάνεται στα βάθη των αιώνων στον σύγχρονο επιστημονικό λόγο και το ενδιαφέρον για το πώς πανάρχαιες κουλτούρες συνέδραμαν και συνδράμουν στην δική μας κατανόηση του σύμπαντος.

Η Αοιδή είχε την ικανότητα να επηρεάζει τη φύση και την ιστορία, ενώ η δύναμή της επεκτεινόταν και στην ανθρώπινη ψυχή. Λέγεται ότι κατά τη Μάχη της Σαλαμίνας, η χάρη της προκάλεσε αλλαγή της παλίρροιας, οδηγώντας τα περσικά πλοία στην καταστροφή. (Παυσανίας, "Ελλάδος Περιήγιησης", 2. 29.7). Οι κάτοικοι της Αίγινας ισχυρίζονταν ότι η χάρη της άλλαξε την παλίρροια και έφερε ξαφνικά ομίχλη που οδήγησε τα Περσικά πλοία στα βράχια. Ακόμα και σήμερα επιβιώνει αυτή η διήγηση στο νησί. 

Ο Πίνδαρος στις "Ωδές" του την υμνεί ως Μούσα του Τραγουδιού, την συνδέει με τους ήρωες της Αίγινας και δίνει έμφαση στην ικανότητά της να φέρνει χαρά μέσω της μουσικής και στην σύνδεσή της με την ουράνια σφαίρα. Είναι, επίσης, η Μούσα ευεργέτιδα που προσφέρει βοήθεια και προστασία μέσα από τους ύμνους της. 

Σύμφωνα με κάποιους μύθους ενσαρκώνει το φως και το σκοτάδι, υποβάλλοντας την ιδέα ότι όλα τα καλά προκύπτουν από την μήτρα της Νύχτας. Στις γιορτές που ήταν αφιερωμένες στην Κυβέλη έχει έναν ρόλο μεταμορφωτικό, ενώ λέγεται ότι έγινε Σειρήνα, επειδή αρνήθηκε να τραγουδήσει στον Δία.

Ποιές ήταν όμως οι γιορτές και οι τελετουργίες που συνδέονται με την Μούσα του Τραγουδιού;

Ένα σημαντικό μέρος των εορτών που γίνονταν ήταν αφιερωμένο στις Μούσες, καθώς το τραγούδι και η μουσική αποτελούσαν κυρίαρχα στοιχεία στον ελληνικό πολιτισμό, όπως και το σύνολο της τέχνης. Άλλωστε, κατά την αρχαιότητα το θρησκευτικό στοιχείο και η τέχνη δεν ήταν απλά συνδεδεμένα, αλλά ταυτόσημα. Ιδιαίτερα στην Βοιωτία, τον τόπο καταγωγής της λατρείας των Μουσών.

Η Αοιδή συχνά συνδεόταν με τις άλλες Μούσες σε κοινές γιορτές και ύμνους. Η στενή της σχέση με τη Μνημοσύνη υποδήλωνε τη δύναμη της μουσικής να ανακαλεί χαμένες αναμνήσεις και να διατηρεί την ιστορική συνείδηση ζωντανή. Αυτή η συνύπαρξη διαμόρφωσε μία πλούσια παράδοση που συνδέει την μουσική με την ψυχική και πνευματική ισχυροποίηση της κοινωνίας.

Η Αισθητική της διάσταση

Η αισθητική διάσταση της Αοιδής αντικατοπτρίζεται στις μεταφορικές εικόνες της φωνής της. Μια εικόνα που θα μπορουσε να της αποδοθεί είναι ότι οι μελωδίες της έρεαν σαν πάμφωτος ποταμός, ευφραίνοντας την ψυχή των ακροατών.  Στις τέχνες και τα γράμματα, η Αοιδή συνεχίζει να επηρεάζει από την κλασσική ποίηση μέχρι τη σύγχρονη μουσική και λογοτεχνία. Οι καλλιτέχνες ανέκαθεν αντιλαμβάνονταν μια ιδιάζουσα ψυχοπνευματική κατάσταση με την οποία έχουν το χάρισμα να ενώνονται κατά την δημιουργική διαδικασία, όπως και αν το περιγράφει ο καθένας. Ομοίως και οι ερμηνευτές για την έκφραση διαφόρων συναισθηματικών καταστάσεων, φανερώνοντας την διαχρονική της επιρροή ως συμβόλου δημιουργικότητας στο τραγούδι.

Στη σύγχρονη τέχνη, η Μούσα Αοιδή αναζητείται και εκφράζεται  ως έμπνευση για συνθέτες, ποιητές και δημιουργούς με στόχο την αρμονία της έκφρασης και την πνευματική ανύψωση.  Το όνομά της συνεχίζει να ακούγεται και να ταυτίζεται με την αμιγή λυρική έκφραση, καθώς ο όρος "αοιδός" χρησιμοποιείται συχνότερα και ευρύτερα για τους λυρικούς τραγουδιστές και στην ευρωπαϊκή μουσική παράδοση.

Η Αοιδή ως σύμβολο υπενθυμίζει τη δύναμη της μουσικής - και της φωνής ειδικότερα  - να θεραπεύει και να εμπνέει, μέσα από την μελωδική άρθρωση του λόγου. Οι γιορτές και οι τελετές προς τιμήν της αναδείκνυαν την ήδη υφιστάμενη  στενή σχέση μεταξύ τέχνης και θρησκείας στην αρχαιότητα, ειδικά στη αρχαία Βοιωτία, όπου η μουσική αποτελούσε θεμέλιο λίθο του πολιτισμού και είχε πάγια θέση στην καθημερινή ή την ρυθμική τελετουργική ζωή των ανθρώπων. Θα λέγαμε πως μέσα στην σφαίρα των Μουσών, η Αοιδή αποτελεί την  Φωνή που συνδέει το άυλο με το υλικό, τον λόγο με τον ήχο. 

Ίσως και να είναι εκείνη η  σιωπηλή υφή του κόσμου που μεταμορφώνεται σε λόγο και μετά ο λόγος αυτός γίνεται τραγούδι.  Η μουσικότητα, η αρμονία και η ρυθμικότητα του στίχου αποτελούν  στοιχεία που  γεφυρώνουν  το ανθρώπινο και το θεϊκό. Και ίσως να μας θυμίζει μιαν εποχή που το τραγούδι δεν ήταν απλώς έκφραση, αλλά  και  καθαρτική τελετουργία. 

Η σύγχρονη απεικονιστική θεωρία περί τέχνης, καταγόμενη από τις πλατωνικές αντιλήψεις φαίνεται να συμφωνεί με την αντίληψη αυτήν και να αναζητά την αλήθεια και την αυθεντικότητα, με την μουσική- και άρα και το τραγούδι- να είναι μέρος της μιας κλασσικής αισθητικής, κατ' εξοχήν συνδεδεμένης με την θέαση μιας εσωτερικής, πνευματικής διάστασης γεμάτης ωραιότητα και αρμονία, σύμφωνη με τις Πυθαγόρειες αντιλήψεις περί αρμονίας. Αποτελεί, βέβαια,  μια μόνο από τις διαρκώς μεταβαλλόμενες αντιλήψεις περί τέχνης αν και χαρακτηρίζεται από  διαχρονικότητα.

Βιβλιογραφία

Άρατος ο Σολεύς, «Φαινόμενα και Διοσημεία»: Επικό ποίημα από 1154 εξάμετρους στίχους όπου περιγράφονται ποιητικά οι αστερισμοί και ουράνια φαινόμενα με διάσπαρτους στο έργο ύμνους, θρύλους και μύθους.

Ησίοδος, "Θεογονία", στίχοι 915-920.

Κικέρων, De Natura Deorum, (3.21).

Παυσανίας, "Ελλάδος Περιήγησις" (9.29.2 και 2.29.7).

Πίνδαρος, "Ωδαί".

Πυθαγόρειες θεωρίες περί "Αρμονίας των Σφαιρών".

Σημειώσεις μου από την Ενότητα "Φιλοσοφία & Μουσική" του ΜΠΣ Φιλοσοφία & Τέχνες, ΕΑΠ.

Μαρία Γ. Κουρνέτα, Copyright, 16.01.2025

(απαγορεύεται η αναπαραγωγή μέρους ή του συνόλου του κειμένου δίχως την έγγραφη άδεια της συγγραφέως και αναφορά στην πηγή.)