Το παιδί και η χαμένη αθωότητα
Μια συνθετική ανάγνωση
της ποιητικής συλλογής "Το παιδί μέσα μου" του Γιώργου Τσιβελέκου
Η ποιητική συλλογή Το παιδί μέσα μου είναι ένα έργο που σε εκπλήσσει αναπάντεχα γιατί επιφυλάττει το βύθισμα στην χαμένη αθωότητα της παιδικής ηλικίας, την ήπια παρότρυνση και υπενθύμιση της αδήριτης ανάγκης για επιστροφή σ’ αυτήν. Δεν είναι απλά ρομαντισμός, όμως. Είναι η αναφορά σε έναν προ πολλού χαμένο αξιακό και συναισθηματικό πυρήνα που ο ενήλικος κόσμος έχει απωθήσει.
Άραγε ανεπιστρεπτί;
Ξεκινώντας να διαβάζει κανείς τη συλλογή έχει την αίσθηση
ότι ο συγγραφέας της επιχειρεί να διασώσει παιδικά και εφηβικά γραπτά,
ποιητικές απόπειρες, εκφράσεις προτού γίνουν ποιήματα, ποιητικές ροές, άγουρες,
δυνάμενες να μετουσιωθούν. Αναρωτιέσαι αν υπάρχει πρόθεση πίσω από αυτού του
είδους την γραφή και την απόφαση να την μοιραστεί με το κοινό. Τελικά
καταλαβαίνεις ότι δεν έχει σημασία να μάθεις τί από τα δύο συμβαίνει και πότε…
Ο Γιώργος Τσιβελέκος αφιερώνει το βιβλίο του «στη χαμένη αθωότητα και ευαισθησία… από τον
ενήλικο εαυτό μου στον ακόμη εντός μου παιδικό». Όμως, η αληθινή του
πρόθεση είναι μάλλον να κάνει ένα
είδος ποιητικής διακήρυξης, να δώσει
ένα προσωπικό στίγμα, να μην αφήσει πρωτόλειες εμπνεύσεις να χαθούν στο διάβα
του χρόνου.
Διαβάζοντας την συλλογή, κάθε ποίημα δεν είναι παρά ένας
διάλογος ανάμεσα στον ενήλικο και τον παιδικό εαυτό του. Ένας διάλογος
καθόλου αθώος ή ανώδυνος συναισθηματικά. Μιλά για την
απώλεια: την απώλεια της αυθόρμητης χαράς, της εμπιστοσύνης, της ευαισθησίας.
Το παιδί, εδώ, δεν είναι απλώς μια ηλικιακή φάση, αλλά μια εσωτερική
ποιότητα, απειλούμενη από τον χρόνο,
την κοινωνική επιταγή και την δίκαια ή άδικα
κατασκευασμένη ψυχική άμυνα του
ενήλικου ανθρώπου.
Ιδιαίτερη σημασία αποκτά, σε αυτό το πλαίσιο, η ποιητική
αναφορά στον Τάσο Λειβαδίτη ο οποίος έχει γράψει για την παιδικότητα
:
«Ο, παιδικότητα, αιωνιότητα
αμετάφραστη, ένα ουράνιο σχόλιο στο αίνιγμα να υπάρχουμε… Θα ’δινα ένα βασίλειο
για μια παιδική νύχτα».
Ο Λειβαδίτης τοποθετεί την παιδικότητα στο άχρονο δηλαδή σε μια
κατάσταση υπαρξιακή που διασώζει την ανθρωπιά μέσα στη φθορά. Η τοποθέτηση
αυτής της φράσης στην αρχή της συλλογής δεν είναι απλώς μια διακειμενική
αναφορά. Είναι ένας πνευματικός
προσανατολισμός. Για τον Τσιβελέκο
το παιδί δεν είναι το παρελθόν του, αλλά η χαμένη δυνατότητα του παρόντος.
Πρόκειται για μια ποιητική στάση που αποτυπώνεται με
εντυπωσιακή καθαρότητα στο ποίημα «Για τη χαρά της ζωής», το οποίο θέτει
ένα από τα πιο θεμελιώδη υπαρξιακά ερωτήματα: το ερώτημα του «γιατί υπάρχουμε».
Η απάντηση, ωστόσο, δεν αναζητείται σε φιλοσοφικά συστήματα ή μεταφυσικές
κατασκευές, αλλά σε μια εικόνα απλή και εφήμερη:
«Σύννεφο
αφού στον αέρα θα σκορπιστείς
όπως και γεννήθηκες
γιατί δημιουργήθηκες;»
Το σύννεφο εδώ είναι
σύμβολο της ανθρώπινης ύπαρξης: γεννιέται, μεταβάλλεται, διαλύεται. Η
παροδικότητα τίθεται στο κέντρο της
ποιητικής σκέψης. Κι όμως, το ποίημα δεν καταλήγει σε αγωνία ή υπαρξιακή
απόγνωση. Η απάντηση έρχεται με τη μορφή μιας σχεδόν παιδικής σοφίας:
«Για τη χαρά της ζωής λοιπόν.
Ναι, για τη χαρά της ζωής…»
Η επανάληψη της φράσης λειτουργεί ως εμφατικά και ως
επιβεβαίωση. Η ζωή δεν χρειάζεται να είναι αιώνια για να έχει νόημα, το νόημα
προκύπτει από τη χαρά της βιώματος και η χαρά είναι άχρονη και αιώνια, μια
γεύση από αθανασία. Είναι η στάση του αυτή βαθιά παιδική ή φιλοσοφικά
ώριμη; Το παιδί απλά χαίρεται το παιχνίδι, δεν σκέφτεται το τέλος
και άρα δεν υπάρχει τέλος γι ‘αυτό. Είναι μια στάση υπαρξιακή.
Στο ποίημα «Θέλω να γίνω και πάλι παιδί», η
παιδικότητα αποκτά έναν διαφορετικό, πιο τραυματικό χαρακτήρα. Η μνήμη δεν
ανακαλείται μόνο για να προσφέρει χαρά, αλλά και για να φωτίσει την απώλεια. Η
εικόνα του παιχνιδιού που χαλάει και επισκευάζεται λειτουργεί ως κεντρικό
σύμβολο:
«όταν άλλαζα μπαταρίες στο κουκλάκι μου
άρχιζε και πάλι
να τραγουδά και να χορεύει»
Στον παιδικό κόσμο, η φθορά δεν είναι οριστική. Το παιχνίδι
μπορεί να φτιαχτεί, η χαρά να επιστρέψει. Ο ποιητής επιμένει σε αυτή τη λογική
της επανόρθωσης:
«κι αν το πρόσεχα
δε χαλούσε ποτέ
ή και να χαλούσε
ήξερα ότι μπορούσε να φτιαχτεί.»
Η φροντίδα, η προσοχή, η αγάπη έχουν αποτέλεσμα. Όμως το
ποίημα κορυφώνεται με μια απότομη, σχεδόν σπαρακτική διαπίστωση:
«Ενώ οι άνθρωποι;
Οι άνθρωποι δεν είναι σαν τα παιχνίδια.»
Η παιδική βεβαιότητα συγκρούεται με την ενήλικη εμπειρία. Οι
άνθρωποι φέρουν τραύματα, μνήμη και
απώλειες. Είναι η βαθιά θλίψη και όχι ο θυμός που εκφράζεται εδώ. Είναι η
παιδική πίστη σε σύγκρουση με την πραγματικότητα. Το αίτημα «να γίνω και
πάλι παιδί» δεν είναι φυγή από τον κόσμο, αλλά επιθυμία επιστροφής σε έναν
ηθικό κώδικα όπου η φροντίδα είχε ακόμη νόημα.
Σε συνδυασμό με τον πρόλογο του ποιητή —όπου τονίζεται ότι η
σύγχρονη κοινωνία έχει μάθει να ενισχύει τα αρνητικά συναισθήματα και να
απαξιώνει τα θετικά— τα ποιήματα αυτά αποκτούν χαρακτήρα ήσυχης ηθικής
κριτικής. Η παιδικότητα γίνεται μέτρο ανθρωπιάς: όχι ως αφέλεια, αλλά ως
ικανότητα να χαίρεσαι χωρίς κυνισμό και να πονάς χωρίς να σκληραίνεις.
Σε θεωρητικό επίπεδο, η συλλογή μπορεί να ιδωθεί μέσα από τη
σύγχρονη προβληματική γύρω από τη μνήμη και τη νοσταλγία. Όπως επισημαίνεται
στο The Future of Nostalgia της
Svetlana Boym, η νοσταλγία δεν είναι απλώς επιστροφή στο παρελθόν, αλλά τρόπος
κατανόησης του παρόντος. Στο Το παιδί μέσα μου, η νοσταλγία δεν
παγιδεύει τον ποιητή· λειτουργεί κριτικά, υπενθυμίζοντας ότι χάθηκε και
ότι αξίζει να ανακτηθεί ως στάση ζωής.
Συνολικά, η συλλογή του Γιώργου Τσιβελέκου συνιστά μια συνεπή
και ειλικρινή ποιητική πρόταση. Με
δύναμη και καθαρότητα πρόθεσης και με έμφαση στην προσωπική συναισθηματική αλήθεια. Κατορθώνει
να αγγίξει, επειδή μας καλεί να θυμηθούμε
ότι κάποτε πιστεύαμε πως η ζωή υπάρχει — απλώς — για τη χαρά της.
Και έτσι φέρνει τον καθένα από εμάς σε επαφή με το παιδί
μέσα μας.
Μια ποιητική συλλογή που αξίζει κανείς να την διαβάσει.
Βιβλιογραφία Αναφοράς
Longenbach, J. The Art of the Poetic Line (Graywolf Press, 2007/2008).
Alvarez, A. Poetry and Memory: Recollections in Verse (Cambridge University Press).