H έντονη επίδραση της βίαιης αφαίρεσης
των Γλυπτών του Παρθενώνα από τον Έλγιν
στην φιλελληνική Ποίηση.
η παρακάτω σύντομη μελέτη αποτελεί ένα πολύ μικρό επεξεργασμένο κομμάτι μιας εκτενέστερης έρευνάς μου στα πλαίσια των μεταπτυχιακών μου σπουδών στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσ/νίκης αναφορικά με τον Φιλελληνισμό και την επήρεια των Γλυπτών του Παρθενώνα στην Λογοτεχνία.
Ο ναός του Παρθενώνα και το σύνολο των έργων της Ακροπόλεως δεν έπαψαν ποτέ να αποτελούν κάτι πολύ περισσότερο από ανυπέρβλητες καλλιτεχνικές αναπαραστάσεις του Ελληνικού πνεύματος, ακόμα και μετά το τέλος της εποχής που τα ενέπνευσε και τα δημιούργησε. Κατά κοινή ομολογία κάθε ανθρώπου που αναγνωρίζει την πνευματική υπόσταση της Ελλάδας και του πολιτισμού της, ανάγονται σε σύμβολα της πνευματικής καλλιέργειας, τελειότητας και αρμονίας που οι Έλληνες σε ένα τεράστιο κομμάτι της ιστορικής του πορείας επέλεγαν διαρκώς και πετύχαιναν σταθερά να εκφράσουν, για να το κληροδοτήσουν στη συνέχεια και σε όλον τον δυτικό κόσμο. Ο ευρωπαϊκός κόσμος ποτέ δεν έπαψε να μένει ενεός μπροστά στο λεγόμενο "ελληνικό θαύμα" και περισσότερο οι διανοούμενοι, οι λόγιοι, οι ποιητές, οι μουσικοί και οι καλλιτέχνες κάθε εποχής, δομώντας έτσι ένα ρεύμα φιλελληνισμού.
Αν και ο όρος «ελληνισμός» εμφανίζεται στην ευρωπαϊκή και, κυρίως, στην αγγλική κουλτούρα εκφράζοντας ένα γενικότερο ενδιαφέρον για την αρχαία Ελλάδα και τον πολιτισμό της από το 16ο αιώνα, ο όρος «φιλελληνισμός» που σχετίζεται με τη νεότερη Ελλάδα αναπτύχθηκε στο τέλος του 18ου αιώνα. Αποτελεί ένα πολιτισμικό, λογοτεχνικό και κοινωνικό φαινόμενο το οποίο εξακολουθεί να προκαλεί συζητήσεις στους ακαδημαϊκούς κύκλους, λόγω των αμφισημιών, προβληματισμών και ιδεολογικών αντιθέσεων που το διέπουν.
Είναι αξιοσημείωτο ότι ο φιλελληνισμός δεν αποτελεί μια κοινότυπη λέξη. Παρά την ύπαρξη αρκετών ανθρώπων που διάκεινται φιλικά προς άλλους λαούς – αγγλόφιλοι, γαλλόφιλοι, γερμανόφιλοι κ.λπ., δεν υφίστανται ευρέως διαδεδομένοι όροι όπως «φιλο-αγγλισμός», ή «φιλο-γαλλισμός» ή «φιλο-γερμανισμός». Μόνο ο φιλελληνισμός έχει καθιερωθεί ως διεθνής όρος (philhellenism-αγγλ., filellenismo- ιταλ., philellenisme-γαλλ.) κ.λπ. Και αυτό επειδή ο όρος αυτός έχει ένα πολύ ιδιαίτερο υπόβαθρο.
Οι Ευρωπαίοι, προσπαθώντας οι ίδιοι να πουν κάτι στους σύγχρονούς τους, έμειναν κυριολεκτικά έκθαμβοι διαπιστώνοντας ότι οι αρχαίοι Έλληνες τα είχαν ήδη πει όλα. Οραματίστηκαν μια Ελλάδα που πλέον έπαιρνε σάρκα και οστά στη σφαίρα του ιδεατού. Ο απεριόριστος θαυμασμός τους για τα πολιτισμικά αυτά επιτεύγματα μετουσιώθηκε σε «φιλελληνισμό», ο οποίος ξεκινούσε από τους αρχαίους δημιουργούς και επεκτεινόταν στους απογόνους τους. Έτσι ξεκίνησε κι εκδηλώθηκε το ορμητικό φιλελληνικό ρεύμα του 19ου αιώνα, που διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στην ευόδωση της Ελληνικής Επανάστασης του 1821.
Το σημείο εκκίνησης του ρεύματος της φιλελληνικής λογοτεχνίας βρίσκεται στα μέσα του 18ου αιώνα. Στην Ευρώπη άρχισαν να ακούγονται φωνές εναντίον του τουρκικού δεσποτισμού που αφάνιζε την Ελλάδα. Ανάμεσα σε αυτές ξεχωρίζει ο Βολταίρος, ο οποίος στην αλληλογραφία του επανέρχεται συχνά στο θέμα, ιδίως στις επιστολές του προς την Αικατερίνη Β της Ρωσίας. Το 1772 ο μαθητής του La Harpe παρουσιάζει μια πρώιμη φιλελληνική ποιητική σύνθεση με τίτλο "Περί των αρχαίων και νέων Ελλήνων" (‘Sur les Grecques anciens et modernes’).
Κατά το δεύτερο μισό του 18 ου αιώνα ο Winckelman προώθησε το λεγόμενο Ρομαντικό Ελληνισμό. Οι απόψεις του επηρέασαν τον Goethe, τον Hegel, τον Schiller, καθώς και τους Αrnold και Pater. Σύμφωνα με αυτόν η τελειότητα της ελληνικής τέχνης έγκειται στο αίσθημα της αρμονίας και γαλήνης που αποπνέει. Σε αντιπαράθεση με την χριστιανική τέχνη που συχνά χαρακτηρίστηκε από τους παραπάνω ως ανεπαρκής, «ένα Ελληνικό έργο τέχνης … δεν υπονοεί τίποτα πέρα από τη δική του θριαμβευτική ωραιότητα. Ο νους ξεκινά και τελειώνει με την πεπερασμένη εικόνα». 1
Στις αρχές του 19ου αιώνα η μελέτη των Ελληνικών και των Λατινικών ήταν ήδη ένα σημαντικό και δεδομένο προαπαιτούμενο στοιχείο για οποιονδήποτε Ευρωπαίο διανοούμενο συμπεριλαμβανομένης και της γενιάς των ποιητών των Keats και Shelley. H μέχρι τότε σχέση με το ελληνικό στοιχείο υπαγορευόταν μέσα από τα κείμενα που αφορούσαν την Ελλάδα και την ελληνική διανόηση και, φυσικά, από τις μεταφράσεις τους. Μια αλλαγή επήλθε το 1816, στο απόγειο της Ρομαντικής περιόδου, όταν στην Αγγλία το σημείο εστίασης αναφορικά με την ελληνική σκέψη μεταφέρθηκε από μια νοερή αντίληψη που προερχόταν από τα κείμενα σε μια σχεδόν φυσική, οπτική σχέση με κάτι τόσο κοντινό και απτό όσο τα Γλυπτά του Παρθενώνα.
Ήταν αναμενόμενο η αλλαγή αυτή να επηρεάσει βαθιά τη λογοτεχνία και τέχνη της εποχής. Για άλλη μια φορά στην παγκόσμια ιστορία, ο ευρωπαϊκός πνευματικός κόσμος αναγκαστικά επηρεάζεται από ένα και μόνο στοιχείο του ελληνικού πνεύματος, έστω και υπό τις δυσμενείς συνθήκες της αποτρόπαιας πράξης του Έλγιν.
Όπως ήταν αναμενόμενο η ποίηση δεν έμεινε ανεπηρέαστη.
Το ποίημα του John Keats “On Seeing The Elgin Marbles”
Πολλά έχουν γραφτεί για τη σχέση του John Keats με το σύνολο του Pομαντικού Ελληνισμού και την πλούσια παρουσία των λεκτικών και οπτικών κλασσικών εικόνων στην ποίησή του. Η έκθεση των γλυπτών στο Βρετανικό Μουσείο δεν θα μπορούσε να αφήσει ασυγκίνητο τον νεαρό ποιητή John Keats, ο οποίος τα επισκέφθηκε αρκετές φορές, θαυμάζοντας την ανυπέρβλητη αίγλη του πολιτισμού που μαρτυρούσαν, αλλά και θρηνώντας για την τραγική τύχη της αφαίρεσής τους. Το ποίημα που προέκυψε από τις διαδοχικές αυτές επισκέψεις και τους μοναχικούς του διαλογισμούς είναι γνωστό με τον τίτλο On Seeing the Elgin Marbles. H Theressa M. Keeley στο κεφάλαιο “Keats, rephrases, and history” του συλλογικού τόμου Keats and History, πραγματευόμενη το εν λόγω θέμα, αναφέρει επιγραμματικά κάποια στοιχεία για τη άφιξη των γλυπτών στη Βρετανία και στη συνέχεια μας πληροφορεί: ‘’Τα μάρμαρα τότε μετακινήθηκαν στο Βρετανικό Μουσείο, όπου τα πρωτοείδε o Keats μαζί με τον Haydon το Μάρτιο του 1817 και ξανά, ίσως και περισσότερο από μια φορά, μαζί με το ζωγράφο Joseph Severn. Mετά την πρώτη ενατένισή τους, ο Keats συνέθεσε και έστειλε στον Haydon δύο σονέτα, ένα για τα μάρμαρα και ένα άλλο στο οποίο επιδοκίμαζε τον Haydon για την υπεράσπιση της αυθεντικότητάς τους.’’ 2
Αν και το κεντρικό θέμα του ποιήματος αποτελεί ο θάνατος, μια ιδέα απαισιόδοξη και τραγική τόσο για τον ποιητή όσο και για τον αναγνώστη, το κείμενο είναι κατάσπαρτο και από θετικές εικόνες - την λάμψη του ήλιου, την ελληνική αίγλη, τη φρεσκάδα του πρωινού, την υποβόσκουσα λύτρωση – που συμβάλλουν στην αίσθηση της αρμονίας:
My spirit is too weak – mortality
weighs heavily on me like unwilling sleep,
and each imagined pinnacle and steep
of godlike hardship tells me I must die
like a sick eagle looking at the sky.
Yet tis a gentle luxury to weep
that I have not the cloudy winds to keep
fresh for the opening of the morning eye.
Such dim-conceived glories of the brain
bring round the heart an undescribable feud;
so do these wonders a most dizzy pain,
that mingles Grecian grandeur with the rude
wasting of old time - with a billowy main -
a sun - a shadow of a magnitude.
Υπάρχουν πολλά επίπεδα ανάλυσης του ποιήματος, πολλές έννοιες που αυτό φέρεται να πραγματεύεται μέσα από λεπτομέρειες, σύμβολα, λέξεις, εικόνες. Το θέμα του φαίνεται από τον πρώτο στίχο: η θνητότητα. Η ιδέα αυτή αντιπαρατίθεται αναγκαστικά με την ιδέα της αθανασίας: ο ποιητής είναι θνητός – τα γλυπτά, όμως, ενδύονται τον μανδύα της αθανασίας καθώς θα παραμείνουν και μετά από εκείνον. Αυτό που είναι αθάνατο απεικονίζεται απ’ τους αθάνατους θεούς - φιγούρες των γλυπτών, το υλικό των οποίων είναι ωστόσο πεπερασμένο. Ο θάνατος γίνεται ο «αθέλητος ύπνος» (“unwilling sleep”). Θα μπορούσαμε να πούμε ότι ο ποιητής ψάχνει την αθανασία μέσα από την διαχρονικότητα της ελληνικής τέχνης. Το αιώνιο συνδιαλέγεται διαρκώς με το πεπερασμένο, με τρόπο τέτοιο, και τόσο έντονο, που τελικά η εντύπωση που αποκομίζει κανείς είναι ότι αυτά τα δύο χάνονται το ένα μέσα στο άλλο. Θα λέγαμε ότι ενοποιούνται.
Ο πρώτος κιόλας στίχος ξεκινά με τη διάχυτη αίσθηση της απογοήτευσης - ένα καθαρά ρομαντικό στοιχείο - που συνοδεύει το ποίημα ως το τέλος. Γίνεται ένα παιχνίδι ανάμεσα στην αίσθηση της βαρύτητας που αισθάνεται ο ποιητής και την ανάλαφρη αίσθηση των εικόνων. Ο ποιητής χρησιμοποιεί λέξεις και φράσεις που δεν λένε τα πράγματα με το όνομά τους, αλλά τα υπονοούν: «αθέλητος ύπνος» είναι ο θάνατος και ο ποιητής είναι ο «άρρωστος αετός» (‘a sick eagle’). Ο αετός είναι πανάρχαιο σύμβολο που απαντάται σε μια πληθώρα προφορικών παραδόσεων και μυθολογιών όλων των πολιτισμών. Στην Ελληνική Μυθολογία και Ιστορία αποτελεί σύμβολο του Δία, του κατεξοχήν κυρίαρχου ρυθμιστή των θεϊκών και ανθρώπινων πραγμάτων, πατέρα θεών και ανθρώπων. Συνδέεται με ένα πεδίο πνευματικής δύναμης και δηλώνει μια αναγωγή του ανθρώπινου στοιχείου στο θεϊκό. Στο ποίημα αυτό διαφαίνεται - καθώς ο αετός κοιτά τον ουρανό, όντας στη γη - μια υπόνοια για την αντίληψη του θανάτου με την έννοια της απελευθέρωσης και της νοσταλγίας του φυσικού ουρανού, του φυσικού πεδίου του κόσμου, δηλαδή, που απολάμβανε ως τώρα.
Η συναισθηματική κατάσταση του ποιητή βρίθει διαρκών αντιθετικών σχημάτων, των οποίων η σύνθεση προσδίδει την αρμονία που ανακλάται στα γλυπτά: θνητότητα – αθανασία, βαρύτητα – ελαφρότητα, απαισιοδοξία – υπόνοια λύτρωσης, πεπερασμένο – πέρασμα στο άπειρο. Και, βεβαίως, μια ειρωνεία και μια εσωστρέφεια χαρακτηριστική: ο ποιητής (αλλά και οι αναγνώστες) θα πεθάνει – το ποίημα του, όμως, θα παραμείνει στην παρούσα, φυσική διάσταση του πνεύματος. Ο ποιητής ουσιαστικά, βλέποντας τα Γλυπτά κοιτάει εντός του και όχι αυτά. Δεν γράφει γι’ αυτά αλλά, με αφορμή αυτά, ξετυλίγει την εσωτερική του κατάσταση. Αν και αρχικά φαίνεται ότι το ποίημα ασχολείται με την ομορφιά των γλυπτών και την επίδρασή τους στον παρατηρητή τους, ωστόσο παραπέμπει περισσότερο στην υποκειμενικότητα και την εσωστρέφεια του Ρομαντικού Ποιητή.
Ένα αξιοσημείωτο σχόλιο για το ποίημα θα μπορούσε να γίνει αναφορικά με την επιλογή του τίτλου του, η οποία αντικατοπτρίζει την αποτύπωση της πράξης της αρπαγής τους από τον Έλγιν και όχι την πραγματική τους ταυτότητα ως Μάρμαρα του Παρθενώνα. Ακόμα και η λέξη «μάρμαρα» αναφέρεται στο ακατέργαστο, γήινο υλικό τους σε αντίθεση με την λέξη «Γλυπτά» που εκφράζει την υψηλή καλλιτεχνική τους αξία και την δημιουργική τελειότητα από την οποία διαπνέονται. Μια ανάλογη αναφορά – τοποθέτηση με σαφή υπογράμμιση θέλησε να κάνει η Μελίνα Μερκούρη όταν τοποθετήθηκε αυστηρά για το θέμα αυτό στο περίφημο debate της Oxford Union τo 1986:
“… Υπάρχουν τα Μάρμαρα του Παρθενώνα. Δεν υπάρχουν Ελγίνεια Μάρμαρα. Όπως υπάρχει ο Δαβίδ του Michael Angelo υπάρχει η Αφροδίτη του Da Vinci υπάρχει ο Ερμής του Πραξιτέλη υπάρχουν οι Ψαράδες στη θάλασσα του Turner υπάρχει η Capella Sixtina. Δεν υπάρχουν Ελγίνεια Μάρμαρα. …”
Η ‘billowy main (sea)’ είναι μια εικόνα που μεταφέρει τον έντονο δυναμισμό του φυσικού τοπίου δίνοντας παράλληλα έμφαση στην ευαλωτότητα των μαρμάρων που, εκτός από την βίαιη αφαίρεσή τους και τον αποτρόπαιο κατακερματισμό τους σε κομμάτια για την μεταφορά τους υπέστησαν και την φθοροποιό ταλαιπωρία της μετάβασης στη Βρετανία με πλοίο. Ο ήλιος συμβολίζει όχι μόνον το φυσικό ήλιο της, αλλά και τον πνευματικό ακτινοβόλο ήλιο της Ελλάδας υπό την επίδραση του οποίου σμιλευτήκαν οι ελληνικοί θησαυροί, αν και συνοδεύονται πάντα από την σκιά (“a shadow of magnitude”) με τον ίδιο τρόπο που τα σύννεφα εμποδίζουν την ηλιοφάνεια.
Η τελική αυτή ιδέα του ποιήματος «a shadow of magnitude» επιστήει την προσοχή μας με τρόπο αδιόρατο στο γεγονός ότι κάτι υπάρχει σε μιαν άλλη σφαίρα αντίληψης, μια μεγαλοσύνη - ενδεχομένως οντολογικής φύσεως εφόσον και η ίδια η τέχνη και η έμπνευση προέρχονται από τα οντολογικά πεδία των Μουσών και του Φοίβου, του ηλιοφόρου θεού - που είναι σχεδόν αδύνατο να γίνει αντιληπτή. Πιθανόν να υπονοείται η πνευματική σφαίρα του αιώνιου στην οποία μεταβαίνει η ανθρώπινη ψυχή μετά τον θάνατο, η ίδια σφαίρα από την οποία εκπηγάζουν και οι αθάνατες πνευματικές ιδιότητες της τέχνης, της δημιουργίας και της ομορφιάς οι οποίες γέννησαν και τα Γλυπτά του Παρθενώνα.
Σε κάθε περίπτωση υπάρχει ένα παιχνίδι ανάμεσα στο φθαρτό των μαρμάρων και στην αθανασία της δημιουργικότητας και της καλλιτεχνικής σφαίρας μέσα από την οποία σμιλευτήκαν. Αποτελούν σύμβολα της ανθρώπινης δημιουργικότητας και της τελειότητας της σφαίρας της φαντασίας από την οποία ο καλλιτέχνης αντλεί την έμπνευση. Είναι ‘glories of the brain’ «δόξες του μυαλού», που αντιστέκονται στο χρόνο και στη φθορά.
Όπως και στο σύνολο της ποίησής του ο Keats ενθουσιάζεται από την ομορφιά και ενοχλείται από το γεγονός ότι η τέχνη μπορεί να έχει αντιθετικά αποτελέσματα: η ομορφιά εμπνέει και συγκινεί αλλά ταυτόχρονα μας υπενθυμίζει ότι όλα υπόκειται στην μορφική αλλαγή στο πλαίσιο και εν τέλει στην πλήρη διάλυση που επιφέρει ο φυσικός θάνατος με την αποσύνθεση των στοιχείων που δομούν την έκφραση της ομορφιάς.
Τα Γλυπτά στάθηκαν αναμφίβολα έμβλημα της κουλτούρας εκείνης στην οποία ο Keats και ο κύκλος του θεώρησαν σωστό να εντρυφήσουν. Έτσι, ακόμα και μέσα από την αρνητική πράξη του Έλγιν, την τραγική μοίρα του βάρβαρου ακρωτηριασμού τους, επέφεραν μια αναζωογόνηση της πνευματικής και καλλιτεχνικής ζωής και σκέψης της Αγγλίας με τα κλασσικά ιδανικά που αντικατόπτριζαν και την κυριαρχική τους παρουσία στο καλλιτεχνικό γίγνεσθαι της εποχής έκτοτε.
1 δική μου μετάφραση
Martin Aske, Keats and Hellenism: An Essay, Cambridge University Press, Cambridge, χ.χ, p, 5.
2 δική μου μετάφραση
Nicholas Roe (editor), Keats and History, Cambridge University Press, Cambridge, 1995, p.216.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Ελληνόγλωσση Βιβλιογραφία
Ίδρυμα Μελίνας Μερκούρη
Μελίνα Μερκούρη, “Λόγος προς την Oxford Union”.
Ξενόγλωσση Βιβλιογραφία
Aske, Martin, Keats and Hellenism: An Essay, Cambridge University Press, Cambridge, χ.χ.
International Herald Tribune, "The Story of the Elgin Marbles" http://www.elginism.com.
Roe, Nicholas (editor), Keats and History, Cambridge University Press, Cambridge, 1995.
Scott, Grant. The Sculpted Word: Keats, Ekphrasis, and the Visual Arts. Hanover: University Press of New England, 1994.
Copyright Μαρία Γ. Κουρνέτα
Δημοσιεύτηκε στο Λεύκωμα για την Γιορτή της Ποίησης - Άνοιξη 2021 (Λογοτεχνικό Περιοδικό της Κεφαλλονιάς "Κέφαλος").
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου